NEET Protest Analysis | NEET आंदोलन, Gen Z आणि ‘संस्कारांचा’ सल्ला; उद्योगपती फिरोदियांनी उपस्थित केले Gen Z मुलींचे प्रश्न

ग्यानबाची मेख | ३०.७ | भैरवनाथ वाकळे

(NEET Protest Analysis) देशभरात गाजलेल्या आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही चर्चेत आलेल्या NEET-UG पेपर लीक प्रकरणामुळे लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य अनिश्चिततेच्या भोवऱ्यात सापडले होते. पेपर लीकच्या प्रकरणानंतर दिव्य मराठीसह विविध माध्यमांनी प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तांनुसार, NEET-UG पेपर लीक व परीक्षा व्यवस्थेबाबत निर्माण झालेल्या वादाच्या काळात देशभरातील २४ विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केल्याची नोंद करण्यात आली. यामुळे भारतच नव्हे तर जगभर खळबळ उडाली. विद्यार्थ्यांनी, पालकांनी आणि विविध विद्यार्थी संघटनांनी रस्त्यावर उतरून निषेध व्यक्त केला. या आंदोलनादरम्यान सरकारवर तीव्र टीका झाली. या आंदोलनादरम्यान प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी, तत्कालीन शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संबंधित राजकीय भूमिकांवर आंदोलनकर्त्यांनी विविध आरोप केले. त्याचवेळी आंदोलनातील काही घोषणांमधील आणि भाषेतील आक्रमकतेवरही सार्वजनिक पातळीवर ‘सदाशिवपेठी चर्चा‘ रंगल्या.

(NEET Protest Analysis) याच पार्श्वभूमीवर अहिल्यानगरचे प्रसिद्ध उद्योगपती नरेंद्र फिरोदिया यांनी फेसबुकवर ‘NEET प्रोटेस्ट में भाषा का स्तर 😡अधिकार और संस्कार का संतुलन‘ या हिंदी शीर्षकाचा सुमारे तीन मिनिटांचा व्हिडिओ प्रसिद्ध केला. या व्हिडिओत त्यांनी आंदोलनाचा मुख्य मुद्दा असलेल्या पेपर लीकपेक्षा आंदोलनातील काही Gen Z विद्यार्थ्यांनी, विशेषतः काही मुलींनी वापरलेल्या भाषेवर ‘अधिक भर’ दिला. या भूमिकेमुळे अनेक सामाजिक, नैतिक आणि लोकशाहीविषयक प्रश्न उपस्थित होतात.

हे ही पहा : Protest | अहिल्यानगरमधील सोनम वांगचुक समर्थनार्थ निघालेला पहिला मोर्चा Live पहा

(NEET Protest Analysis) ‘पेपर लीकवर सहमती, पण भर भाषेवर’ असा त्यांचा सूर आहे. व्हिडिओच्या सुरुवातीला नरेंद्र फिरोदिया स्पष्टपणे सांगतात, NEET पेपर लीक होणे चुकीचे आहे. अशा घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी कठोर कायदे व्हावेत, अशी त्यांची भूमिका आहे. केंद्र सरकारने समिती नेमल्याचा आणि कठोर कारवाईचे आश्वासन दिल्याचाही ते उल्लेख करतात.

मात्र त्यानंतर त्यांच्या निवेदनाचा केंद्रबिंदू बदलतो. ते म्हणतात की त्यांचा व्हिडिओ पेपर लीकबद्दल नसून आंदोलनात वापरल्या गेलेल्या ‘भाषेबद्दल’ आहे. याच क्षणापासून चर्चेचे केंद्र पेपर लीकवरून आंदोलनकर्त्यांच्या वर्तनाकडे वळते.

सरकारवरील आरोप की आंदोलनकर्त्यांच्या भाषेवर आक्षेप? फिरोदिया यांच्या मांडणीत हा प्रश्न केंद्रस्थानी दिसतो. फिरोदिया स्पष्टपणे सांगतात, सरकारवर टीका करणे चुकीचे नाही. धोरणांवर टीका करण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. परंतु त्यांचा आक्षेप हा टीकेच्या ‘भाषेवर’ आहे. त्यांच्या मते, काही विद्यार्थिनींनी पंतप्रधानांविषयी वापरलेली भाषा भारतीय संस्कृतीला साजेशी नव्हती आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अर्थ कोणत्याही प्रकारची भाषा वापरण्याचा अधिकार असा होत नाही. लोकशाहीत सभ्य संवादाची अपेक्षा ठेवणे हा वैध दृष्टिकोन मानला जाऊ शकतो. मात्र या भूमिकेबरोबरच काही महत्त्वाचे प्रश्नही निर्माण होतात.

संपूर्ण आंदोलनाचे प्रतिनिधित्व कोण करते? याकडे त्यांच्या बोलण्यातून लक्ष वेधले जाते. व्हिडिओमध्ये वारंवार “या आंदोलनात”, “अनेक विद्यार्थिनी”, “आजची Gen Z” अशा व्यापक उल्लेखांचा वापर केला जातो. येथे प्रश्न असा निर्माण होतो की काही व्यक्तींनी वापरलेल्या भाषेवरून संपूर्ण आंदोलनाचे किंवा संपूर्ण पिढीचे चित्र उभे करता येते का?

हे ही वाचा : India news | आरक्षण, स्पर्धा परीक्षा आणि लॅटरल एन्ट्री : नेमकं कुणासाठी चाललंय सरकार?

NEET आंदोलनात देशभरातील लाखो विद्यार्थी सहभागी झाले होते. त्यांच्या भूमिका, भाषा आणि आंदोलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या होत्या. अशा परिस्थितीत काही निवडक उदाहरणांवरून संपूर्ण आंदोलनाचे मूल्यांकन करणे हा चर्चेचा विषय ठरू शकतो.

फिरोदियांनी व्हिडीओमधे Gen Z पिढीतील काही मुलींवर विशेष भर दिल्याचे दिसते. व्हिडिओतील सर्वाधिक लक्षवेधी बाब म्हणजे Gen Z पिढीतील विद्यार्थिनींचा त्यांनी वारंवार केलेला उल्लेख. फिरोदिया विशेषतः विद्यार्थिनींच्या भाषेबद्दल बोलतात. त्यांच्या मते, भविष्यात भारताचे नेतृत्व करणार्‍या तरुण पिढीकडून अधिक संयमी आणि सुसंस्कृत वर्तन अपेक्षित आहे.

हा दृष्टिकोन मांडण्याचा त्यांना पूर्ण अधिकार आहे. मात्र त्याच वेळी प्रश्न उपस्थित होतो की, आंदोलनातील इतर घटक, दिल्ली पोलिस, सत्ताधारी पक्षाची वर्तणूक, इतर पुरुष आंदोलक किंवा आंदोलनाची मूळ कारणे या संदर्भातील घटनांचा उल्लेख किंवा विश्लेषण त्यांच्या निवेदनात तुलनेने दिसून येत नाही.

व्हिडिओत त्यांनी पालकांच्या भूमिकेकडेही अप्रत्यक्षपणे बोट ठेवलेले दिसते. व्हिडिओच्या शेवटी त्यांनी अभिनेते अनुपम खेर यांच्या एका पोस्टचा उल्लेख करत म्हटले की, “आपके व्यवहार में आपके मातापिता झलकते हैं. कोशिश कीजिए वो सुंदर दिखे.” हे वाक्य केवळ विद्यार्थ्यांपुरते मर्यादित राहत नाही; ते त्यांच्या संगोपनावर आणि पालकांच्या भूमिकेवरही भाष्य करते. यामुळे चर्चेचा आवाका आंदोलनापासून कुटुंबव्यवस्थेपर्यंत विस्तारतो.

व्हिडीओ निवेदनामुळे आंदोलनाचा मूळ प्रश्न मागे पडतो का? हेही लक्षात घेतले पाहिजे. व्हिडिओतील सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की, NEET पेपर लीकसारख्या गंभीर प्रकरणात लक्ष कोणत्या मुद्द्यावर केंद्रित असावे? लाखो विद्यार्थ्यांचे नुकसान? परीक्षा व्यवस्थेतील त्रुटी? उत्तरदायित्व निश्चित करणे? की आंदोलनातील काही व्यक्तींची भाषा?

फिरोदिया यांनी भाषेच्या प्रश्नावर भर दिला आहे. परंतु त्यामुळे पेपर लीकच्या मूळ प्रश्नाचे गांभीर्य दुय्यम ठरते का, यावर मतभेद असू शकतात.

त्यांनी लोकशाहीतील संतुलनाकडे लक्ष वेधले हे योग्य केले. “अधिकार आणि संस्कार” हा फिरोदिया यांच्या व्हिडिओचा मुख्य संदेश आहे का? लोकशाहीत विरोधाचा अधिकार हा मूलभूत अधिकार आहे. त्याच वेळी सार्वजनिक संवादात सभ्यता राखण्याची अपेक्षाही अनेकांकडून व्यक्त केली जाते. या दोन मूल्यांमध्ये समतोल कसा साधायचा, हा प्रश्न केवळ NEET आंदोलनापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण समाजासमोर उभा आहे.

उद्योगपती नरेंद्र फिरोदिया यांचा व्हिडिओ केवळ NEET आंदोलनावरची प्रतिक्रिया नाही; तो आजच्या Gen Z मुलींच्या पिढीच्या भाषाशैली, सामाजिक संस्कार आणि सार्वजनिक संवादाविषयी त्यांचा वैयक्तिक दृष्टिकोन मांडतो.

मात्र या व्हिडिओमुळे काही महत्त्वाचे प्रश्नही पुढे येतात. आंदोलनातील काही व्यक्तींच्या वर्तनावरून संपूर्ण Gen Z पिढीबद्दल निष्कर्ष काढणे कितपत योग्य आहे? आंदोलनाच्या मूळ कारणांपेक्षा आंदोलनकर्त्यांच्या भाषेला अधिक महत्त्व देणे लोकशाही चर्चेला कोणत्या दिशेने नेते? आणि सार्वजनिक जीवनातील प्रभावशाली व्यापारी व्यक्तींनी अशा संवेदनशील विषयांवर भाष्य करताना कोणत्या प्रकारची संतुलित मांडणी करावी?

या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येक वाचकाने स्वतः शोधायची आहेत. परंतु इतके मात्र निश्चित आहे की पेपर लीक, लोकशाहीतील आंदोलन, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सार्वजनिक सभ्यता या चारही मुद्द्यांची चर्चा एकमेकांपासून वेगळी करून चालणार नाही; त्यांचा समतोल राखणे हेच कोणत्याही प्रगल्भ लोकशाहीचे खरे वैशिष्ट्य आहे.

लोकशाहीत प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आणि सार्वजनिक संवादातील सभ्यता या दोन्ही मूल्यांचे महत्त्व आहे; मात्र कोणत्या प्रसंगी कोणत्या मुद्द्याला प्राधान्य द्यायचे, हा सार्वजनिक चर्चेचा खरा कस असतो.

NEET Protest Analysis NEET आंदोलनावरील उद्योगपती नरेंद्र फिरोदिया यांच्या व्हिडिओचे ग्यानबाची मेख सदरातील विश्लेषण

NEET आंदोलन, आणि ‘संस्कारांचा’ सल्ला…
उद्योगपती नरेंद्र फिरोदिया यांच्या फेसबुक व्हिडिओतून नेमके कोणते प्रश्न पुढे येतात?
✔️ आंदोलन की भाषा? ✔️ अधिकार की संस्कार? ✔️ आंदोलनाचा मूळ मुद्दा की सार्वजनिक संवाद?
‘ग्यानबाची मेख’ मधून वाचा तथ्याधारित विश्लेषण. #NEET #GenZ #NarendraFirodia #PaperLeak #Analysis #RayatSamachar