Annabhau Sathe | आण्णाभाऊ साठे : साहित्याचा स्फूर्ती झरा; प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांचा लेख वाचा

समाजसंवाद | १.८ | प्राचार्य प्रकाश वाकळे

मराठी साहित्यविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे साहित्य केवळ वाचले जात नाही, तर ते समाजाच्या जाणीवा जागृत करते, अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देते आणि माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा आत्मविश्वास बहाल करते. लोकशाहीर, साहित्यसम्राट अण्णाभाऊ साठे (Annabhau Sathe) हे असेच एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व. त्यांनी साहित्याला मनोरंजनाचे साधन न मानता ते समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी शस्त्र बनवले. त्यांच्या लेखणीतून उपेक्षित, वंचित, श्रमिक, भटक्या-विमुक्त आणि दलित समाजाचे दुःख, संघर्ष, स्वाभिमान आणि जीवनदर्शन शब्दबद्ध झाले.

“जग बदल घालुनी घाव, सांगून गेले मला भीमराव” ही अण्णाभाऊ साठे (Annabhau Sathe) यांची ओळ केवळ एक गीत नाही; ती सामाजिक परिवर्तनाची घोषणा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या समतेच्या विचारांना आपल्या शाहिरीतून आणि साहित्यकृतीतून जनमानसापर्यंत पोहोचविण्याचे ऐतिहासिक कार्य अण्णाभाऊंनी केले. त्यांच्या लेखणीत क्रांतीची ज्वाला होती, तर शब्दांत माणुसकीचा ओलावा होता. म्हणूनच अण्णाभाऊ साठे हे केवळ लेखक नव्हते; ते जनतेच्या वेदनांना शब्द देणारे लोकशाहीर, सामाजिक परिवर्तनाचे प्रणेते आणि समतेच्या विचारांचे प्रभावी शिल्पकार होते.

१ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे अत्यंत गरिबीत (Annabhau Sathe) यांचा जन्म झाला. औपचारिक शिक्षणाची संधी त्यांना जवळजवळ मिळाली नाही. परंतु जीवन हाच त्यांचा विद्यापीठ झाला. श्रम, उपासमार, स्थलांतर, अन्याय आणि संघर्ष यांचे त्यांनी जवळून दर्शन घेतले. त्यामुळे त्यांच्या साहित्याला कृत्रिम कल्पनांचा आधार नव्हता; ते प्रत्यक्ष जीवनाच्या अनुभवातून जन्माला आले. शिक्षणाची पदवी नसतानाही त्यांनी कादंबरी, कथा, लोकनाट्य, पोवाडा, लावणी, नाटक, पटकथा, प्रवासवर्णन अशा विविध साहित्यप्रकारांत विपुल लेखन केले. त्यांनी ३५ हून अधिक कादंबऱ्या, अनेक कथासंग्रह, पोवाडे, लोकनाट्ये आणि इतर साहित्यनिर्मिती करून मराठी साहित्य समृद्ध केले.

वास्तववादी साहित्याची ताकद : अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्याचा गाभा म्हणजे वास्तववाद. त्यांनी कल्पनाविलासात रमण्यापेक्षा समाजातील खऱ्या माणसांचे जीवन रेखाटले. त्यांच्या कथांतील पात्रे ही राजवाड्यांत राहणारी नव्हेत; ती झोपडपट्टीत जगणारी, कष्टाची भाकरी कमावणारी, अन्याय सहन करणारी, पण प्रसंगी अन्यायाविरुद्ध उभी ठाकणारी माणसे आहेत. त्यामुळे त्यांचे साहित्य वाचताना वाचकाला स्वतःच्या समाजाचे प्रतिबिंब दिसते.

जिवंत पात्रनिर्मिती : त्यांच्या लेखनातील सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे जिवंत पात्रनिर्मिती. फकीरा या कादंबरीतील नायक असो, वारणेच्या खोऱ्यातील सामान्य माणूस असो किंवा श्रमिक जीवनाशी निगडित व्यक्तिरेखा—प्रत्येक पात्र रक्तामांसाचे वाटते. त्यांची पात्रे रडतात, हसतात, संघर्ष करतात, पराभूत होतात; पण पुन्हा नव्या उमेदीने उभी राहतात. ही पात्रे केवळ कथानक पुढे नेण्यासाठी नसून समाजाच्या इतिहासाची साक्ष देतात.

लोकभाषेला मिळवून दिलेला साहित्यिक सन्मान : अण्णाभाऊंची भाषा ही त्यांच्या साहित्याची खरी ताकद आहे. त्यांनी लोकभाषेला साहित्याचा सन्मान मिळवून दिला. ग्रामीण बोली, श्रमिकांचा शब्दसंग्रह, लोकजीवनातील म्हणी, वाक्प्रचार, लय आणि ताल यांचा त्यांनी प्रभावी वापर केला. त्यामुळे त्यांच्या लेखनात सहजता, ओघवती शैली आणि जीवनाचा स्पर्श आहे.

सामाजिक आशयाचे साहित्य : त्यांच्या साहित्यामध्ये सामाजिक विषमता, जातीय अन्याय, आर्थिक शोषण, स्त्रियांचे प्रश्न, श्रमिकांचे जीवन, स्थलांतरितांचे दुःख आणि मानवी स्वाभिमानाचा संघर्ष यांचे प्रभावी चित्रण दिसते. त्यांनी दलित, कष्टकरी आणि वंचित समाजाला साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यांच्या लेखनामुळे मराठी साहित्याला नवा सामाजिक आशय प्राप्त झाला.

लोकशाहीर म्हणून योगदान : पोवाडे, लावण्या, लोकनाट्य आणि शाहिरीच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक जागृती घडवून आणली. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ, कामगारांचे प्रश्न, स्वातंत्र्य, समता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांना त्यांनी आपल्या कलेतून जनमानसात पोहोचवले. त्यांची शाहिरी ही मनोरंजनापुरती मर्यादित नसून परिवर्तनाची मशाल होती.

आजही का महत्त्वाचे आहे अण्णाभाऊंचे साहित्य : आज विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि जागतिकीकरणामुळे समाज झपाट्याने बदलत असला, तरी विषमता, बेरोजगारी, अन्याय आणि मानवी संवेदनांचा ऱ्हास या समस्या कायम आहेत. अशा वेळी अण्णाभाऊ साठे यांचे साहित्य नव्या पिढीला सामाजिक बांधिलकी, समता, बंधुता आणि माणुसकीची शिकवण देते.

“पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर नाही, तर कष्टकरी माणसाच्या हातावर तरलेली आहे.” या त्यांच्या वाक्यात श्रमप्रतिष्ठेचा आणि सामाजिक समतेचा संपूर्ण विचार सामावलेला आहे.

आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करताना केवळ पुष्पहार अर्पण करून थांबता कामा नये. त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास, त्यातील सामाजिक संदेशाचे आकलन आणि समतामूलक समाजनिर्मितीचा संकल्प हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

अण्णाभाऊ साठे हे मराठी साहित्यविश्वातील केवळ एक लेखक नव्हते; ते साहित्याच्या माध्यमातून समाजाला जागवणारे विचारवंत, लोकशाहीर आणि परिवर्तनाचे शिल्पकार होते. त्यांच्या साहित्याचा झरा आजही अखंड प्रवाही आहे. त्या झऱ्यातून समतेचे, स्वाभिमानाचे, श्रमप्रतिष्ठेचे आणि मानवतेचे अमृत अखंड वाहत आहे.

“जोपर्यंत समाजात अन्याय, विषमता आणि शोषण अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत अण्णाभाऊ साठे यांचे साहित्य समाजाला प्रेरणा देत राहील. त्यांच्या लेखणीतील प्रत्येक शब्द हा परिवर्तनाचा दीप आहे आणि प्रत्येक साहित्यकृती ही माणुसकीचा उत्सव आहे.”

(लेखक वसुंधरा महिला महाविद्यालय, परभणी येथे प्राचार्य असून मराठी साहित्याचे संशोधक अभ्यासक तथा एकता फाऊंडेशनचे मराठवाडा विभागीय अध्यक्ष आहेत )

लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांनी मराठी साहित्याला वास्तववाद, समता आणि संघर्षाची नवी दिशा दिली. त्यांच्या साहित्याचा सामाजिक आशय उलगडणारा प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांचा विशेष लेख वाचा. #AnnabhauSathe #अण्णाभाऊसाठे #MarathiLiterature #लोकशाहीर #समाजसंवाद #RayatSamachar