मराठीत चित्रपटनिर्मितीची शाळा
पिच्चरशाळा १ | २३.७ | भैरवनाथ वाकळे
धडा : ००१, विषय : निरीक्षणप्रधान लघुपट (Observational Short Film)
चित्रपट म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर कथा, कलाकार, संवाद, नाट्यमय प्रसंग, संगीत आणि भव्य दृश्यांचा अनुभव उभा राहतो. मात्र चित्रपटनिर्मितीच्या विश्वात असा एक प्रकार आहे, ज्यामध्ये कथा सांगण्यापेक्षा ‘जीवनाचे वास्तव टिपणे’ अधिक महत्त्वाचे असते. या प्रकाराला निरीक्षणप्रधान लघुपट (Observational Cinema – Observational Documentary शैली) Observational Short Film असे म्हणतात.
आज जगभरातील चित्रपट शिक्षण संस्थांमध्ये Observational Short Film शैलीचा स्वतंत्र अभ्यास केला जातो. कारण या प्रकारामुळे दिग्दर्शकाची निरीक्षणशक्ती, संयम आणि दृश्यभाषेवरील पकड विकसित होते.
निरीक्षणप्रधान लघुपट म्हणजे काय? Observational Short Film म्हणजे एखादी घटना, व्यक्ती, परंपरा, परिसर किंवा जीवनशैली जशी घडते तशी कॅमेऱ्यात टिपणे. यात दिग्दर्शक घटना घडवून आणत नाही; तो केवळ तिचा साक्षीदार असतो. त्यामुळे अशा चित्रपटांमध्ये वास्तवाचा अनुभव अधिक प्रभावीपणे पोहोचतो.
या शैलीची वैशिष्ट्ये म्हणजे कृत्रिम अभिनय किंवा संवादांचा अभाव. नैसर्गिक ध्वनींना (Ambient Sound) प्राधान्य. व्हॉइसओव्हरचा अत्यल्प किंवा अजिबात वापर नाही. कॅमेरा निरीक्षकाच्या भूमिकेत असतो. वास्तववादी दृश्यरचना. प्रेक्षकाला स्वतः विचार करण्याची संधी मिळते.
यामधे विद्यार्थ्यांनी काय शिकावे? निरीक्षणप्रधान चित्रपट तयार करताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे निरीक्षण. एखाद्या ठिकाणी शांतपणे बसून तेथील हालचाली, लोकांचे वर्तन, प्रकाशातील बदल, आवाज आणि वातावरण यांचा अभ्यास करणे आवश्यक असते.
चांगला निरीक्षणप्रधान चित्रपट तयार करण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी विषयाची योग्य निवड, संयमाने चित्रीकरण, अनावश्यक झूम, पॅन किंवा इफेक्ट्स टाळणे, नैसर्गिक ध्वनी जतन करणे आणि कमीत कमी संपादन करून वास्तव टिकविणे, या बाबींवर विशेष लक्ष दिले पाहिजे.
अशा चित्रपटांसाठी अनेक विषय निवडता येतात. उदाहरणार्थ, गावातील आठवडे बाजार, गुरांचा बाजार, जत्रा – यात्रा, रेल्वे स्थानक, बसस्थानक, शेतकऱ्यांची पेरणी व कापणी, नदीकाठचे जनजीवन, मंदिर परिसर, पंढरीची वारी, मच्छीमारांचे जीवन, शहरातील सकाळ – संध्याकाळ, कारागीरांचे काम, पारंपरिक व्यवसाय इत्यादी.
या शैलीचे महत्त्व पहायचे झाल्यास आजच्या वेगवान संपादन, व्हिज्युअल इफेक्ट्स आणि कृत्रिम कथानकांच्या काळात निरीक्षणप्रधान चित्रपट वास्तवाशी जोडून ठेवतात. हे चित्रपट समाज, संस्कृती आणि जीवनशैलीचे ‘दस्तऐवजीकरण’ म्हणजेच डॉक्युमेंटेशन करतात. त्यामुळे भविष्यातील संशोधक, विद्यार्थी आणि चित्रपट अभ्यासकांसाठी ते महत्त्वाचे संदर्भ असतात.
निरीक्षणप्रधान चित्रपटाची शैली समजून घेण्यासाठी समकालीन उदाहरण म्हणून हा चित्रपट पाहता येईल. रयत चित्र फिल्मस् यांनी नुकताच तयार केलेला ‘दिंडी | Way of Life‘ हा त्याचा समकालीन नमुना आहे. हा लघुपट आषाढी एकादशीच्या दिवशी म्हणजे ता.२५ जुलै रोजी सकाळी ७ वाजता युट्यूब प्रिमियरद्वारे प्रथमच प्रदर्शित होणार आहे. दिंडी चित्रपट पहाण्यासाठी लिंक : YouTube Premiere Link : https://youtu.be/70C-G_Y65f4?si=wWNTB9kLnUdNxjW9
निरीक्षणप्रधान लघुपट हा केवळ चित्रपटाचा प्रकार नसून जीवनाकडे पाहण्याची एक दृष्टी आहे. प्रत्येक चित्रपटनिर्मितीच्या विद्यार्थ्याने आयुष्यात किमान एक असा लघुपट तयार करण्याचा प्रयत्न करावा. अशा प्रयत्नातून केवळ चित्रपटनिर्मितीचे कौशल्यच विकसित होत नाही, तर समाज, संस्कृती आणि माणसांकडे अधिक संवेदनशील नजरेने पाहण्याची सवयही लागते.
जागतिक संदर्भाचा याचा विचार केला तर निरीक्षणप्रधान चित्रपटशैली विकसित करण्यात Frederick Wiseman, Robert Drew, Albert आणि David Maysles यांचे माहितीपट महत्त्वाचे मानले जातात. तसेच इराणी दिग्दर्शक Abbas Kiarostami यांच्या Close-Up, The Wind Will Carry Us आणि Where Is the Friend’s House? या वास्तववादी चित्रपटांमधूनही निरीक्षणप्रधान दृश्यभाषेचा प्रभावी वापर दिसून येतो. त्यामुळे चित्रपटनिर्मिती शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी या चित्रपटांचा अभ्यास अवश्य करावा.
उदाहरणार्थ पहायचे झाल्यास Primary (1960, दिग्दर्शक: Robert Drew) – अमेरिकेतील निरीक्षणप्रधान माहितीपट शैलीतील मैलाचा दगड आहे. Chronique d’un été – वास्तव जीवनाचे थेट चित्रण करणारा महत्त्वाचा माहितीपट. Salesman – दैनंदिन जीवनातील व्यक्तींचे निरीक्षण करणारा क्लासिक माहितीपट. High School – शाळेतील वास्तव कोणत्याही निवेदनाशिवाय मांडणारा प्रभावी चित्रपट. Titicut Follies – निरीक्षणप्रधान माहितीपट शैलीतील अत्यंत चर्चित चित्रपट आहे.
पहिला धडा येथे संपला. पुढील धडा (Lesson 2): “निरीक्षण म्हणजे नेमके काय? चांगला दिग्दर्शक कसा पाहतो?”
पिच्चरशाळा या मालिकेतील पुढील धड्यात आपण निरीक्षणाची कला आणि ती विकसित करण्याच्या पद्धती जाणून घेऊ.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
🎬 पिच्चरशाळा | मराठीत चित्रपटनिर्मितीची शाळा.
चित्रपटनिर्मिती शिकूया – टप्प्याटप्प्याने, प्रत्यक्ष उदाहरणांसह. प्रत्येक सोमवारी एक नवीन धडा.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
पुढील धडा (Lesson 2) : निरीक्षण म्हणजे नेमके काय? चांगला दिग्दर्शक कसा पाहतो?
🎬 निरीक्षणप्रधान लघुपट म्हणजे काय?
मोठे बजेट नाही, प्रसिद्ध कलाकार नाहीत, तरीही जागतिक दर्जाचा चित्रपट तयार होऊ शकतो! निरीक्षणप्रधान चित्रपटशैलीची वैशिष्ट्ये, जगातील प्रसिद्ध उदाहरणे, इराणी सिनेमाचा प्रभाव आणि ‘दिंडी | Way of Life’ या समकालीन मराठी लघुपटाचा संदर्भ जाणून घ्या. वाचा : Rayat Samachar
Discover more from Rayat Samachar
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
