विशेष वृत्तलेख

समाजसंवाद | १८.९ | रयत समाचार

(Gramakut) महाराष्ट्राच्या ग्रामीण जीवनात काही म्हणी अशा आहेत की त्यामागे केवळ शब्दांचा खेळ नसतो; त्यामागे पिढ्यान्‌पिढ्या साठलेली सामाजिक नीती, अनुभव आणि लोकशहाणपण दडलेले असते. “गावाचं, भावाचं, देवाचं जो खाणार, त्याचं वाटोळं होणार” हे त्यापैकीच एक लोकप्रचलित वचन आहे. या वचनाचा एक जुना, अधिक कठोर मौखिक विस्तारही काही ठिकाणी ऐकायला मिळतो. त्यात देवाचे, भावाचे आणि गावाचे धन हडप करणाऱ्याला रोग, दुर्दैव आणि वंशाच्या नाशाचे कर्मफल भोगावे लागते, असा इशारा दिला जातो.

(Gramakut) या वचनाचा निश्चित रचनाकार किंवा सर्वात जुना मराठी लिखित संदर्भ अद्याप निश्चित झालेला नसला, तरी “ग्रामद्रव्य खाणारा” या संकल्पनेला धर्मशास्त्रीय साहित्यात स्पष्ट संदर्भ आढळतो.

(Gramakut) ‘ग्रामकूट’ हा शब्द नेमका काय सांगतो? वीरमित्रोदय या धर्मशास्त्रीय निबंधग्रंथाच्या श्राद्धप्रकाश भागात एक महत्त्वाची नोंद आढळते : “अलीकव्यवहारेण ग्रामद्रव्यं यो भक्षयति स ग्रामकूटः।” याचा साधा अर्थ असा होतो : “कपटी व्यवहाराने जो गावाचे धन हडप करतो, तो ग्रामकूट होय.” येथे ग्रामद्रव्य म्हणजे गावाशी संबंधित सामुदायिक किंवा सार्वजनिक संपत्ती आणि भक्षयति म्हणजे अक्षरशः ‘खातो’; पण संदर्भानुसार त्याचा अर्थ हडप करणे, गैरप्रकारे उपभोग घेणे किंवा अपहार करणे असा होतो.

म्हणजेच, लोकभाषेतील “गावाचं खाणं” हा शब्दप्रयोग केवळ रूपकात्मक शिवी किंवा साधी म्हण नसून, त्यामागे जुन्या भारतीय सामाजिक नैतिक विचारात सार्वजनिक संपत्तीच्या अपहाराविषयी असलेली गंभीर भूमिका दिसते.

‘ग्रामकूट’ म्हणजे फक्त गावाचे धन खाणारा? येथे आणखी एक भाषिक गंमत आहे. “ग्रामकूट” या संस्कृत शब्दाचे अर्थ एकापेक्षा अधिक आहेत. संस्कृत कोशपरंपरेत ग्रामकूटचा अर्थ गावचा प्रमुख, गावातील श्रेष्ठ व्यक्ती किंवा काही संदर्भांत शूद्र असाही आढळतो. कौटिल्याच्या अर्थशास्त्राशी संबंधित शब्दावलीतही ग्रामकूट = गावचा मुखिया असा अर्थ दिलेला आढळतो. मात्र वीरमित्रोदय श्राद्धप्रकाशमध्ये शब्दाचा संदर्भ वेगळा आहे. ग्रामद्रव्याचा अपहार करणारा व्यक्ती असा. म्हणून “ग्रामकूट” या शब्दाचा अर्थ संदर्भानुसार बदलतो, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

ग्रामकूट आणि गावाचा सार्वजनिक हक्क : महाराष्ट्राच्या ग्रामीण व्यवस्थेत गाव म्हणजे केवळ काही घरांचा समूह नव्हता. देवस्थान, गावची जमीन, पाणी, रस्ते, सामुदायिक साधने आणि इतर संसाधनांना सामूहिक महत्त्व होते.

अशा संपत्तीचा वैयक्तिक स्वार्थासाठी गैरवापर करणाऱ्याबद्दल समाजात तीव्र नकारात्मक भावना निर्माण होणे स्वाभाविक होते.

याच सामाजिक जाणिवेचे लोकभाषेतील रूप पुढे : “गावाचं, भावाचं, देवाचं जो खाणार, त्याचं वाटोळं होणार.” असे झाले असावे, असा संशोधनात्मक अंदाज मांडता येतो. या म्हणीचा प्रत्यक्ष वापर किमान ५ डिसेंबर २०१८ रोजीच्या एका मराठी समाजप्रबोधन किर्तनाच्या नोंदीत आढळतो. त्या व्हिडिओच्या शीर्षकात हेच वाक्य वापरलेले आहे. मात्र हा २०१८ चा पुरावा म्हणीचा उगम २०१८ मध्ये झाला, असे सिद्ध करत नाही. तो केवळ त्या काळात हे वचन लोकप्रचलित असल्याचे दस्तऐवजीकरण करतो.

देवद्रव्याबाबतही जुनी कठोर भूमिका : याच धर्मशास्त्रीय परंपरेत देवद्रव्याचा अनुचित उपभोग गंभीर मानला जातो. त्यामुळे लोकवचनातील “देवाचं खाणं” आणि “गावाचं खाणं” या दोन संकल्पनांना प्राचीन सामाजिक-धार्मिक विचारांची पार्श्वभूमी असल्याचे दिसते.

परंतु “देवद्रव्य + भ्रातृद्रव्य + ग्रामद्रव्य” अशी तीनही शब्दांची रचना असलेला प्राचीन श्लोक आम्हाला शोधात आढळलेला नाही. त्यामुळे : “देवद्रव्यं भ्रातृद्रव्यं ग्रामद्रव्यं च यो भुङ्क्ते…” ही रचना प्राचीन ग्रंथातील मूळ श्लोक नसून मराठी लोकवचनाचा संस्कृत अनुवाद म्हणूनच वापरलेली दिसते.

मग ‘गुप्तरोग आणि निर्वंश’ ही कल्पना? लोकपरंपरेत चुकीच्या कृत्याचे परिणाम सांगताना अनेकदा अत्यंत कठोर कर्मफलाची भाषा वापरली जाते. त्यामुळे “गुप्तरोग होणे, नदीनाल्यात सडून मरणे, निर्वंश होणे” हा भाग एखाद्या तोंडी लोकपरंपरेतील विस्तारित शापवचन इशारा आहे. मात्र या विशिष्ट भागाचा प्राचीन प्रमाणित ग्रंथसंदर्भ अद्याप सापडलेला नाही.

त्यामुळे तो भाग शब्दशः धार्मिक किंवा वैज्ञानिक सत्य म्हणून न घेता, लोकनीतीतील कठोर चेतावणी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.

उलट उपलब्ध प्राचीन धर्मशास्त्रीय संदर्भात वीरमित्रोदयमध्ये “ग्रामद्रव्यं यो भक्षयति स ग्रामकूटः” ही स्वतंत्र नोंद स्पष्टपणे उपलब्ध आहे. वीरमित्रोदय हा मित्रमिश्र यांचा धर्मशास्त्रीय निबंधग्रंथ असून त्याचा काळ १७व्या शतकात ठेवला जातो.

आजच्या काळातील ‘ग्रामकूट’ कोण? आजच्या भाषेत “ग्रामकूट” हा शब्द आपण गावाची, सार्वजनिक संस्थेची किंवा सामूहिक मालकीची संपत्ती स्वतःच्या फायद्यासाठी हडप करणाऱ्या प्रवृत्तीचे रूपक म्हणून पाहू शकतो.

गावाचा निधी, सार्वजनिक जमीन, देवस्थानाची संपत्ती, सामुदायिक साधनसंपत्ती किंवा एखाद्या संस्थेचा पैसा, हे सर्व वैयक्तिक मालमत्ता नसतात. त्यांच्याशी संबंधित विश्वासाचा भंग हा केवळ आर्थिक नुकसानाचा प्रश्न नसून सामाजिक विश्वासाच्या हानीचाही प्रश्न असतो.

म्हणूनच शेकडो वर्षांच्या लोकअनुभवातून तयार झालेली एक साधी ओळ आजही अर्थपूर्ण वाटते : “गावाचं, भावाचं आणि देवाचं जो खाणार, त्याचं वाटोळं होणार.” ही म्हण एखाद्याला शाप देण्यापेक्षा “ज्याचा हक्क नाही ते खाऊ नको; दुसऱ्याचा हक्क हिरावू नको; सामूहिक संपत्तीला हात लावू नको” असा सामाजिक इशारा म्हणून वाचणे अधिक अर्थपूर्ण ठरते.

“ग्रामकूट” हा शब्द आणि “ग्रामद्रव्य खाणारा” ही संकल्पना जुन्या धर्मशास्त्रीय साहित्यात आढळते. महाराष्ट्रातील “गावाचं-भावाचं-देवाचं…” हे लोकवचन त्याच व्यापक नैतिक परंपरेशी आशयाने जुळते; मात्र त्याचा निश्चित रचनाकार किंवा प्राचीन मूळ ग्रंथ अद्याप सिद्ध झालेला नाही.

आजच्या भाषेत सांगायचे तर, गावाचे धन म्हणजे कोणाचेही व्यक्तिगत धन नाही; ते समाजाचा विश्वास आहे. त्या विश्वासाचा अपहार करणाऱ्याला लोकभाषेनेच नाव दिले ‘ग्रामकूट’.

हे ही वाचा : Public issue | तासन्‌तास वीज गेली? ग्राहक नुकसान भरपाई मागू शकतो; महावितरणचे नियम काय सांगतात?