Tukaram Abhang | संतवाणी : ‘संतां नाहीं मान’ तुकोबांच्या अभंगाचा खरा अर्थ !

धर्मवार्ता | ९.७ | भैरवनाथ वाकळे

(Tukaram Abhang) संत तुकाराम महाराजांचा “संतां नाहीं मान” हा अभंग अनेकदा सोशल मीडियावर संदर्भाशिवाय प्रसारित केला जातो. त्यामुळे या अभंगाचा खरा आशय समजून घेणे आवश्यक आहे. हा अभंग तुकाराम गाथेतील अभंग क्रमांक १६१३ म्हणून अनेक गाथांमध्ये आढळतो. तुकाराम महाराजांनी हिंदू, मुसलमान, ब्राह्मण, शूद्र, संन्यासी, पंडित, ढोंगी आणि सत्ताधारी अशा कोणत्याही घटकातील चुकीच्या वर्तनावर निर्भीड टीका केली आहे. त्यांचा उद्देश कोणत्याही धर्माचा द्वेष नव्हता; तर स्वार्थ, दांभिकता आणि नैतिक अधःपतनाचा निषेध हा होता.

(Tukaram Abhang) अभंग :
संतां नाहीं मान । देव मानी मुसलमान ॥
ऐसे पोटाचे मारिले । देवा आशा विटंबिले ॥
घाली लोटांगण । वंदी नीचाचे चरण ॥
तुका म्हणे धर्म । न कळे माजल्याचा भ्रम ॥

(Tukaram Abhang) ओळीनुसार अर्थ :
१. संतां नाहीं मान । देव मानी मुसलमान ॥
जो माणूस संत, सज्जन आणि सदाचाराचा आदर करत नाही; पण भीती, स्वार्थ किंवा सत्तेच्या दबावामुळे इतरांना देवासारखे मानतो, त्याच्यावर तुकाराम महाराज टीका करतात. येथे ‘मुसलमान’ हा शब्द तत्कालीन राजकीय सामाजिक सत्ताधाऱ्यांच्या संदर्भात वापरला गेला असल्याचे अनेक अभ्यासकांचे मत आहे. तो संपूर्ण मुस्लिम समाजाविषयीचा सार्वत्रिक निष्कर्ष मानणे योग्य नाही.

२. ऐसे पोटाचे मारिले । देवा आशा विटंबिले ॥
पोटापाण्याच्या किंवा स्वार्थाच्या मोहापायी लोकांनी आपल्या श्रद्धेचा आणि देवावरील निष्ठेचाही अपमान केला.

३. घाली लोटांगण । वंदी नीचाचे चरण ॥
स्वार्थासाठी नीच प्रवृत्तीच्या लोकांसमोर लोटांगण घालून त्यांची स्तुती करणारे लोक धर्माचा खरा अर्थ विसरतात.

४. तुका म्हणे धर्म । न कळे माजल्याचा भ्रम ॥
अहंकार, स्वार्थ आणि मोहाने ग्रासलेल्या माणसाला धर्माचे खरे स्वरूप समजत नाही, असा तुकाराम महाराजांचा संदेश आहे.

ऐतिहासिक संदर्भ : जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचा काळ (इ.स. १६०८–१६४९) हा दख्खनमधील आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघल सत्तांच्या संघर्षाचा काळ होता. त्याकाळात सत्ता, भीती आणि आर्थिक स्वार्थामुळे विद्वान पंडीत असे अनेकजण तडजोडी करत असत. या पार्श्वभूमीवर हा अभंग तत्कालीन सामाजिक वर्तनावर भाष्य करतो.

त्याचबरोबर तुकाराम महाराजांनी सर्व मानवांमध्ये देव पाहण्याचा संदेशही दिला आहे. ‘विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेद भ्रम अमंगळ ॥’ या अभंगातून त्यांनी भेदभाव नाकारून सर्व मानवांमध्ये समानतेचा संदेश दिला आहे. त्यामुळे एका अभंगाचा अर्थ लावताना त्यांच्या संपूर्ण वाङ्मयाचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.

विद्वानांचे मत : संतसाहित्य अभ्यासकांच्या मते, हा अभंग स्वार्थ, भीती आणि दांभिकतेवर केलेली टीका आहे. ‘मुसलमान’ हा शब्द तत्कालीन सत्ताधारी किंवा त्या काळातील ऐतिहासिक परिस्थितीच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. त्यामुळे हा अभंग संपूर्ण मुस्लिम समाजाविरुद्धचा संदेश किंवा सिद्धांत म्हणून वाचणे योग्य ठरत नाही.

‘संतां नाहीं मान’ हा अभंग कोणत्याही धर्माविषयी द्वेष व्यक्त करणारा नसून, स्वार्थासाठी मूल्यांशी तडजोड करणाऱ्या प्रवृत्तीवर केलेले तुकाराम महाराजांचे प्रखर भाष्य आहे. संतवाङ्मयाचा अर्थ समजून घेताना त्याचा ऐतिहासिक संदर्भ, संपूर्ण विचारसरणी आणि समतेचा संदेश लक्षात घेणे आवश्यक आहे.