रयत समाचार | १७.११ | भैरवनाथ वाकळे
Cynthia Farrar: एकोणिसाव्या शतकात भारतीय स्त्रीशिक्षणाची सुरुवात होत असताना तत्कालिन अहमदनगरमध्ये मुलींच्या शिक्षणासाठी कार्यरत असलेल्या मिस् सिंथिया फॅरार यांच्या योगदानाची एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक नोंद समोर आली आहे. १८५४ ते १८६२ या कालखंडातील मिशनरी कार्याचा आढावा घेणाऱ्या एका ऐतिहासिक ग्रंथात मिस् फॅरार यांच्या शैक्षणिक कार्याचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. विशेष म्हणजे, त्या अहमदनगरमध्ये ख्रिस्ती कुटुंबातील मुलांच्या शिक्षणाची जबाबदारी सांभाळण्याबरोबरच स्थानिक ख्रिस्ती नसलेल्या हिंदू मुलींसाठीही स्वतंत्र शाळा चालवत होत्या.
‘Missions to India’ या ऐतिहासिक ग्रंथातील ‘Mission to the Mahrattas’ या चौदाव्या प्रकरणात अहिल्यानगरमधील मिशनरी कार्याची माहिती देण्यात आली आहे. या प्रकरणातील पृष्ठ क्रमांक २६८ वर अहमदनगर येथील मिशनरींच्या कार्यक्षेत्राची विभागणी करताना श्री. बॅलंटाइन आणि श्री. बार्कर यांच्यासोबत मिस् फॅरार यांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. यावरून त्या अहमदनगरमधील मिशनरी कार्याचा महत्त्वपूर्ण भाग होत्या, हे स्पष्ट होते.

या ग्रंथातील पृष्ठ क्रमांक २७५ वरील नोंद विशेष लक्ष वेधणारी आहे. अहमदनगरमध्ये ख्रिस्ती पालकांच्या मुलांसाठी एक पूर्वतयारी शाळा होती. या शाळेची जबाबदारी मिस् फॅरार यांच्याकडे होती. त्याचबरोबर त्यांच्याच देखरेखीखाली स्थानिक ख्रिस्ती नसलेल्या मुलींची एक मोठी शाळाही सुरू होती. या शाळेला अहमदनगरमधील इंग्रज महिला आणि पुरुष आर्थिक मदत करत होते.
याच काळात ख्रिस्ती मुलींसाठी स्वतंत्र शाळा कार्यरत होती. या शाळेची जबाबदारी मिसेस बॅलंटाइन यांच्याकडे होती. या शाळेत चाळीस विद्यार्थिनी शिक्षण घेत असल्याची नोंद ग्रंथात आहे. त्यामुळे त्या काळात अहमदनगरमध्ये मुलींच्या शिक्षणासाठी स्वतंत्र शैक्षणिक व्यवस्था विकसित होत असल्याचे दिसून येते.
या नोंदीचे ऐतिहासिक महत्त्व केवळ शाळांच्या संख्येपुरते मर्यादित नाही. तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीत मुलींचे शिक्षण हा महत्त्वाचा सामाजिक विषय होता. अशा काळात ख्रिस्ती कुटुंबांतील मुलांबरोबरच इतर समाजातील मुलींसाठीही शाळा चालविण्याची जबाबदारी मिस् फॅरार यांनी स्वीकारली होती. त्यांच्या कार्यातून अहमदनगरमधील स्त्रीशिक्षणाच्या प्रारंभीच्या प्रयत्नांचे चित्र समोर येते.
याच प्रकरणात अहमदनगर जिल्ह्यातील मिशनरी शैक्षणिक कार्याची आकडेवारीही देण्यात आली आहे. धर्मशिक्षकांच्या शाळेत वीस विद्यार्थी शिक्षण घेत होते. १८५७ च्या अखेरीस जिल्ह्यातील चर्चची संख्या आठ झाली होती आणि त्यांचे एकूण सदस्य २४० होते. त्यापैकी ५६ जणांचा त्या वर्षात नव्याने समावेश झाल्याची नोंद आहे. या आकडेवारीवरून त्या काळातील मिशनरी संस्थांचे शैक्षणिक आणि धार्मिक कार्यक्षेत्र लक्षात येते.
मिस् सिंथिया फॅरार यांच्या कार्याचा अभ्यास करताना ही नोंद विशेष महत्त्वाची ठरते. त्यांच्या कार्याची माहिती केवळ मिशनरी अहवालांपुरती मर्यादित नसून, समकालीन ग्रंथामध्येही त्यांच्या शैक्षणिक जबाबदाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे अहिल्यानगरमधील स्त्रीशिक्षणाचा इतिहास, शाळांची रचना, विद्यार्थिनींची सामाजिक पार्श्वभूमी आणि तत्कालीन शैक्षणिक व्यवस्था यांचा अभ्यास करण्यासाठी हा दस्तऐवज महत्त्वाचा प्राथमिक ऐतिहासिक संदर्भ ठरतो.
अहमदनगर तथा अहिल्यानगरच्या इतिहासात शिक्षण क्षेत्रातील अनेक व्यक्तींचे योगदान नोंदविले गेले आहे. मात्र त्यातील काही व्यक्तींचे कार्य अद्याप पुरेशा प्रमाणात लोकांसमोर आलेले नाही. मिस् सिंथिया फॅरार यांच्याविषयी उपलब्ध होत असलेले हे ऐतिहासिक संदर्भ त्या काळातील मुलींच्या शिक्षणाच्या वाटचालीचा एक महत्त्वाचा दुवा ठरतात. त्यांच्या कार्याचा अधिक सखोल अभ्यास करून अहमदनगरच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक इतिहासातील हा महत्त्वपूर्ण अध्याय नव्या पिढीसमोर आणण्याची गरज आहे.
संदर्भ : Missions to India, Chapter XIV – ‘Mission to the Mahrattas, 1854–1862’, विशेषतः पृष्ठ क्रमांक २६७ ते २७५. पृष्ठ क्रमांक २६८ व २७५ वरील मिस् फॅरार यांच्या कार्यासंबंधीच्या नोंदी.
(अहमदनगर इतिहासप्रेमी मंडळ, अहिल्यानगर)
Discover more from Rayat Samachar
Subscribe to get the latest posts sent to your email.


