Clara Bruce Girls High School: सावित्रीबाईंच्या शैक्षणिक वारशाची शाळा वाचवा! सिंथिया फॅरार ते क्लेरा ब्रुस : अहिल्यानगरच्या ऐतिहासिक मुलींच्या शाळेचे भवितव्य काय? ऐतिहासिक शाळेला ‘आदर्श मॉडेल स्कूल’ चा दर्जा द्या

अहिल्यानगर | ३.११ | भैरवनाथ वाकळे

Clara Bruce Girls High School: महात्मा जोतिराव फुले, क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले आणि मिस् सिंथिया फॅरार यांच्या स्त्रीशिक्षणाच्या कार्याशी ऐतिहासिक संबंध असलेल्या अहिल्यानगरमधील क्लेरा ब्रुस गर्ल्स हायस्कूल या मुलींच्या शाळेचे भवितव्य सध्या चिंतेचा विषय बनले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या छत्रपती संभाजीनगर खंडपीठाने नुकत्याच दिलेल्या निकालात या शाळेतील शिक्षकांची मंजूर पदे शून्य (NIL) ठेवण्याच्या निर्णयात हस्तक्षेप करण्यास नकार दिला आहे. त्यामुळे या ऐतिहासिक शाळेचे शैक्षणिक अस्तित्व टिकविण्यासाठी शासन, प्रशासन, माजी विद्यार्थिनी आणि समाजाने पुढाकार घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

ही केवळ एका शाळेच्या शिक्षक पदांची किंवा संचमान्यतेची समस्या नाही. महाराष्ट्रातील स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण अध्यायाचे जतन करण्याचा हा प्रश्न आहे.

सिंथिया फॅरार यांच्या स्त्रीशिक्षणाच्या कार्याचा ऐतिहासिक वारसा : एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात भारतीय समाजात मुलींच्या शिक्षणाला अनेक सामाजिक अडथळे होते. अशा परिस्थितीत अमेरिकन मराठी मिशनच्या माध्यमातून महाराष्ट्रात मुलींच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न सुरू झाले. या कार्यात मिस् सिंथिया फॅरार (२० एप्रिल १७९५ – २५ जानेवारी १८६२) यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते.

१८२७ मध्ये भारतात आलेल्या सिंथिया फॅरार यांनी मुंबई आणि पुढे अहमदनगर येथे मुलींच्या शिक्षणासाठी मोठे कार्य केले. मुलींना शाळेत आणणे, पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे, शाळांचे व्यवस्थापन करणे आणि स्त्रीशिक्षणाला सामाजिक मान्यता मिळवून देणे यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.

अमेरिकन मराठी मिशनच्या १८४५ आणि १८४६ च्या वार्षिक अहवालांमध्ये अहमदनगरमधील त्यांच्या देखरेखीखाली मुलींच्या चार शाळा सुरू असल्याचे आणि त्यामध्ये शंभराहून अधिक विद्यार्थिनी शिक्षण घेत असल्याचे संदर्भ मिळतात.

अमेरिकन मिशन गर्ल्स हायस्कूल, अहमदनगर या शाळेच्या १८३८ ते १९३८ या शंभर वर्षांच्या इतिहासावर आधारित 100 Years 1838–1938: American Mission Girls’ High School, Ahmednagar, India हा ग्रंथही उपलब्ध आहे. या ग्रंथाच्या लेखिकांमध्ये क्लेरा एच. ब्रुस यांचे नाव आहे. त्यामुळे या शाळेच्या ऐतिहासिक प्रवासाचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.

सावित्रीबाईंच्या शिक्षक प्रशिक्षणाचा अहिल्यानगरशी संबंध : या शाळेच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचा सर्वांत महत्त्वाचा दुवा म्हणजे क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे शिक्षक प्रशिक्षण.

इतिहास संशोधक कै. डॉ. हरी नरके यांनी २००८ मध्ये एनसीईआरटीसाठी प्रकाशित झालेल्या Savitribai Phule: First Memorial Lecture या व्याख्यानात सावित्रीबाईंनी अहमदनगर येथील मिस् फॅरार यांच्या संस्थेत आणि पुण्यातील मिस् मिशेल यांच्या नॉर्मल स्कूलमध्ये शिक्षक प्रशिक्षण घेतल्याची नोंद केली आहे.

२६ फेब्रुवारी २०२२ रोजी ‘द इंडियन एक्स्प्रेस’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या लेखातही डॉ. हरी नरके यांच्या या संशोधनाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.

महात्मा जोतिराव फुले यांनीही १८५३ मधील आपल्या निवेदनात अहमदनगरमधील अमेरिकन मिशनच्या मिस् फॅरार यांच्या मुलींच्या शाळांना मित्रासोबत भेट दिल्याचा उल्लेख केला आहे. तेथील मुलींचे शिक्षण आणि अध्यापन पद्धती पाहून आपल्याला आनंद झाल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.

यावरून अहमदनगरमधील मुलींच्या शिक्षणाच्या कार्याचा प्रभाव महाराष्ट्रातील स्त्रीशिक्षणाच्या चळवळीवर पडला होता, हे स्पष्ट होते.

मिस् फॅरार यांच्या शैक्षणिक कार्याची परंपरा पुढे नेणाऱ्या संस्थात्मक इतिहासाशी क्लेरा ब्रुस गर्ल्स हायस्कूलचा संबंध जोडला जातो. त्यामुळे या शाळेचे जतन करणे म्हणजे केवळ एका इमारतीचे संरक्षण नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या स्त्रीशिक्षणाच्या इतिहासातील महत्त्वपूर्ण वारसा जपणे होय.

उच्च न्यायालयाच्या निकालाने उपस्थित केले गंभीर प्रश्न : Marathi Mission, Ahilyanagar या संस्थेच्या माध्यमातून चालविण्यात येणाऱ्या Clara Bruce High School for Girls आणि Ahmednagar Boys’ High School या दोन शाळांबाबत मुंबई उच्च न्यायालयाच्या छत्रपती संभाजीनगर खंडपीठात याचिका दाखल करण्यात आल्या होत्या.

न्यायमूर्ती नितीन बी. सूर्यवंशी आणि न्यायमूर्ती आबासाहेब डी. शिंदे यांच्या खंडपीठाने २३ सप्टेंबर २०२६ रोजी WP 5880/2026 आणि WP 5903/2026 या दोन्ही याचिका फेटाळल्या.

न्यायालयासमोर सादर झालेल्या २०२५-२६ च्या आकडेवारीनुसार मुलींच्या शाळेत एकूण ३३ विद्यार्थिनी होत्या. त्यामध्ये पाचवीत ६, सहावी ते आठवी या वर्गसमूहात ११ आणि नववी ते दहावी या वर्गसमूहात १६ विद्यार्थिनी होत्या. मुलांच्या शाळेतही एकूण ३३ विद्यार्थी होते.

विद्यार्थिसंख्येच्या आधारे शासनाच्या १५ मार्च २०२४ च्या संचमान्यता निकषांनुसार दोन्ही शाळांमधील शिक्षकांची मंजूर पदे शून्य करण्यात आली होती. परिणामी शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांना अतिरिक्त घोषित करून अन्य शाळांमध्ये समायोजित करण्याचे आदेश देण्यात आले होते. शाळेचे अभिलेख व साहित्य माळीवाडा येथील श्रीकांत प्रेमराज गुगले हायस्कूलमध्ये जमा करण्याबाबतही आदेश देण्यात आला होता.

संस्थेने या निर्णयांना उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. मात्र संस्थेवर ४ नोव्हेंबर २०१० पासून प्रशासक नियुक्त असल्यामुळे याचिकाकर्त्यांना संस्थेच्या अंतर्गत प्रशासन आणि कर्मचारीविषयक निर्णयांबाबत याचिका दाखल करण्याचा अधिकार नसल्याचे न्यायालयाने नमूद केले. तसेच वर्गसमूहातील विद्यार्थिसंख्येच्या निकषानुसार शिक्षकांची पदे शून्य ठेवण्याच्या निर्णयात हस्तक्षेप करण्यास नकार दिला.

या निकालामुळे शाळा कायदेशीररीत्या बंद झालेली आहे, असा अर्थ होत नाही. परंतु शिक्षकांची पदे शून्य होणे आणि शाळेचे अभिलेख अन्य शाळेत जमा करण्याचे निर्देश कायम राहणे या बाबी शाळेच्या भवितव्याबाबत गंभीर चिंता निर्माण करणाऱ्या आहेत.

माजी विद्यार्थिनींनी आता पुढे यावे!

या शाळेतून शिक्षण घेऊन बाहेर पडलेल्या अनेक विद्यार्थिनी आज विविध क्षेत्रांत कार्यरत असतील. काही डॉक्टर, वकील, शिक्षिका, प्रशासकीय अधिकारी, उद्योजिका, सामाजिक कार्यकर्त्या तर काही गृहिणी म्हणून आपापल्या कुटुंबाचा आणि समाजाचा आधार बनल्या असतील.

त्यांच्या आयुष्याला दिशा देणाऱ्या या शाळेचे अस्तित्वच धोक्यात येत असेल, तर त्यांनी एकत्र येण्याची हीच वेळ आहे.

माजी विद्यार्थिनींनी एकत्र येऊन ‘क्लेरा ब्रुस स्कूल बचाव संघटना’ स्थापन करावी. शाळेच्या ऐतिहासिक वारशाचे दस्तऐवजीकरण करावे. शाळेच्या सध्याच्या परिस्थितीचा अभ्यास करावा. शासन आणि प्रशासनाकडे शाळा सुरू ठेवण्यासाठी ठोस मागण्या कराव्यात.

शाळेच्या माजी विद्यार्थिनींनी आपापल्या परीने विद्यार्थिनींची संख्या वाढविण्यासाठी, गरजू मुलींना शैक्षणिक मदत करण्यासाठी आणि शाळेच्या विकासासाठी योगदान द्यावे.

शासनाने ‘खास बाब’ म्हणून आदर्श मॉडेल स्कूल विकसित करावी : राज्य शासन यंदाचे वर्ष महात्मा जोतीराव फुले द्विशताब्दी जयंती वर्ष म्हणून सर्वत्र साजरे करत आहे. त्याचाच एकभाग म्हणून महाराष्ट्र शासनाने या शाळेकडे केवळ कमी विद्यार्थीसंख्या असलेली शाळा म्हणून पाहू नये. तिचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन विशेष धोरणात्मक निर्णय घ्यावा. या शाळेला ‘खास बाब’ म्हणून ऐतिहासिक शैक्षणिक वारसा असलेली आदर्श मॉडेल स्कूल म्हणून विकसित करण्याची मागणी करण्यात येत आहे.

त्यासाठी पुढील उपाययोजना करणे आवश्यक आहे :

१. शाळेचे अस्तित्व कायम ठेवावे : क्लेरा ब्रुस गर्ल्स हायस्कूल बंद पडू नये यासाठी शासनाने तातडीने निर्णय घ्यावा.

२. शिक्षकांची उपलब्धता सुनिश्चित करावी : विद्यार्थिनींचे शैक्षणिक नुकसान होणार नाही, यासाठी लागू नियमांनुसार आवश्यक शिक्षकांची व्यवस्था करावी आणि विशेष शैक्षणिक पर्याय तपासावेत.

३. ऐतिहासिक वारशाचे जतन करावे : शाळेची जुनी इमारत, अभिलेख, छायाचित्रे, वार्षिक अहवाल, संस्थेचे दस्तऐवज आणि ऐतिहासिक साहित्य यांचे जतन करावे.

४. माजी विद्यार्थिनींचा सहभाग घ्यावा : माजी विद्यार्थिनी, शिक्षणतज्ज्ञ, इतिहास संशोधक आणि सामाजिक संस्थांचा सहभाग असलेली सल्लागार समिती स्थापन करावी.

५. विद्यार्थिनींची संख्या वाढवावी : परिसरात जनजागृती करून मुलींना शाळेत प्रवेश घेण्यासाठी प्रोत्साहित करावे. गरजू विद्यार्थिनींसाठी शिष्यवृत्ती आणि अन्य शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध करून द्याव्यात.

६. शाळेचा इतिहास अभ्यासक्रमाचा भाग बनवावा : सिंथिया फॅरार, क्लेरा ब्रुस, महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शैक्षणिक योगदानाची माहिती शाळेत कायमस्वरूपी प्रदर्शित करावी.

७. शासनाने विशेष समिती नेमावी : जिल्हाधिकारी, शिक्षणाधिकारी, इतिहास संशोधक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि माजी विद्यार्थिनींच्या प्रतिनिधींचा समावेश असलेली समिती नेमून शाळेच्या भवितव्याबाबत कालबद्ध आराखडा तयार करावा.

जिल्हाधिकाऱ्यांनी पुढाकार घेण्याची गरज : अहिल्यानगरचे जिल्हाधिकारी डॉ. पंकज आशिया यांनी या ऐतिहासिक शाळेला प्रत्यक्ष भेट द्यावी. शाळेची सध्याची स्थिती, विद्यार्थीसंख्या, कर्मचारी व्यवस्था, इमारतीची अवस्था, संस्थेचे व्यवस्थापन आणि शाळेच्या अभिलेखांची स्थिती यांची पाहणी करावी. शाळेचा ऐतिहासिक वारसा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शिक्षक प्रशिक्षणाशी असलेला संदर्भ लक्षात घेऊन राज्य शासनाकडे विशेष प्रस्ताव पाठवावा.

महात्मा फुले यांच्या द्विशताब्दी स्मरणोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर अशा ऐतिहासिक शैक्षणिक संस्थांचे जतन करण्यासाठी शासनाने विशेष मोहीम हाती घेणे अपेक्षित आहे.

ही शाळा वाचविणे ही केवळ शासनाची नव्हे, समाजाचीही जबाबदारी! : स्त्रीशिक्षणाचा इतिहास केवळ पुस्तकांमध्ये वाचण्यासाठी नसतो. त्या इतिहासाच्या खुणा जिथे जिवंत आहेत, त्या संस्था, वास्तू आणि दस्तऐवज जतन करणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

मिस् सिंथिया फॅरार यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी केलेले कार्य, महात्मा फुले यांना मिळालेली प्रेरणा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शिक्षक प्रशिक्षणाचा अहमदनगरशी जोडलेला ऐतिहासिक संदर्भ ही या शहराची अमूल्य संपत्ती आहे.

आज या शाळेतील विद्यार्थिनींची संख्या कमी आहे म्हणून तिच्या ऐतिहासिक महत्त्वाकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. उलट या इतिहासाच्या बळावर शाळेला नव्याने उभे करण्याची संधी शासनाने आणि समाजाने स्वीकारली पाहिजे.

माजी विद्यार्थिनींनो, पुढे या!

अहिल्यानगरकरांनो, या ऐतिहासिक शाळेच्या संरक्षणासाठी एकत्र या!

शिक्षणप्रेमींनो, इतिहास संशोधकांनो, सामाजिक संस्थांनो, या वारशाच्या जतनासाठी योगदान द्या!

आज आपण ही शाळा वाचविण्यासाठी पुढाकार घेतला नाही, तर उद्या आपल्या पुढील पिढ्यांना सावित्रीबाईंच्या शिक्षक प्रशिक्षणाशी जोडलेला हा ऐतिहासिक वारसा केवळ पुस्तकांमधूनच पाहावा लागेल.

सिंथिया फॅरार यांच्या कार्याचा सन्मान, सावित्रीबाईंच्या शैक्षणिक प्रवासाची आठवण आणि मुलींच्या शिक्षणाच्या उज्ज्वल भवितव्यासाठी ही शाळा टिकलीच पाहिजे!

ही शाळा वाचवा, इतिहास जतन करा आणि स्त्रीशिक्षणाची परंपरा पुढे न्या!

सविस्तर वाचा : सावित्रीबाई फुलेंच्या शिक्षिका सिंथिया फरार यांच्या समाधीचा नगरमध्ये शोध, जाणून घ्या त्यांचं कार्य