Literature | ‘आयुष्याच्या वळणावर’चा अंतर्बाह्य ‘काव्यप्रकाश’ ; कवी प्रकाश वाकळे यांचा काव्यसंग्रह

ग्रंथपरिचय | ६.५ | प्रा.डॉ. सिद्धार्थ तायडे

(Literature) जगण्याचा प्रवाह एकसूरी नसतो; तो वळणावळणाचा, खाचखळग्यांचा आणि अनपेक्षित धक्क्यांचा असतो. या प्रवासात संवेदनशील मन जे टिपते, तेच साहित्यातून उमटते. मराठी साहित्यात कविता ही केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नसून, ती कवीच्या अंतर्मनातील वादळं आणि बाह्य जगातील वास्तव यांचा आरसा असते. हा आरसा जेवढा स्वच्छ, तेवढे प्रतिबिंब स्पष्ट. सर्जनशील कवी प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांचा ‘आयुष्याच्या वळणावर’ हा काव्यसंग्रह याच व्याख्येला सार्थ ठरवणारा आहे.

(Literature) समीक्षा पब्लिकेशनने प्रकाशित केलेला हा संग्रह वाचकाला केवळ शब्दयात्रा घडवत नाही, तर त्याला स्वतःच्या, समाजाच्या आणि जगण्याच्या विविध पैलूंकडे नव्याने बघायला भाग पाडतो. वरकरणी साध्या वाटणाऱ्या जीवनानुभवांना कवीने येथे अर्थपूर्ण शब्दांचे कोंदण दिले आहे. त्यामुळेच, हा संग्रह म्हणजे केवळ कवितांचे संकलन नसून, ‘आयुष्याच्या वळणावळणावर’ भेटणाऱ्या अनुभवांचा आणि व्यक्तींचा हा एक संवेदनशील दस्तावेज आहे.

(Literature) संवेदनशीलता आणि चिंतनशीलता : उत्तम कविता तीच असते, जी ‘स्व’च्या पलीकडे जाऊन ‘समष्टी’चा विचार करते. या संग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे कवीची ‘परकाया प्रवेश’ करण्याची क्षमता. अनेकदा कवी स्वतःच्याच कोषात अडकतात, परंतु प्रा. प्रकाश वाकळे याला अपवाद आहेत. प्रा. वाकळे जेव्हा लिहितात, तेव्हा ते केवळ स्वतःच्या भावना मांडत नाहीत, तर समोरच्या व्यक्तीचे, वस्तूचे आणि वास्तूचे दुःख स्वतःचे मानून शब्दांकित करतात.

मानवी मनाचा तळ गाठणे सोपे नसते. ‘मुखवटे’ आणि ‘मनातील गूज’ यांसारख्या कवितांमधून माणसाचा स्वभाव आणि त्यामागची अस्वस्थता टिपताना कवीची लेखणी अत्यंत हळवी तरीही रोखठोक होते. समाजात वावरताना चेहऱ्यावर अनेक मुखवटे चढवून वावरणाऱ्या माणसाची घालमेल कवी अचूक पकडतात.

एकता फाउंडेशन महाराष्ट्र राज्यचे संस्थापक अध्यक्ष व ज्येष्ठ साहित्यिक अनंत कराड यांची प्रस्तावना प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांच्या काव्यजाणिवेचा एक महत्त्वाचा पैलू अधोरेखित करते. साहित्यिक अनंत कराड यांनी वापरलेला ‘मुखवटे’ हा शब्द आजच्या सामाजिक सांस्कृतिक पर्यावरणाचे प्रतिक आहे. समाज म्हणून आपण जे ओझे वाहतो, त्यातून कवीची सुटका होण्याची धडपड या संग्रहात दिसते. कवीने मांडलेली ‘निखळ संवादाची’ अपेक्षा ही निव्वळ भावनिक नसून ती एका नैतिक बंडाची सुरुवात आहे. मुखवटे बाजूला सारणे म्हणजे स्वतःच्या उणिवांसह स्वतःला स्वीकारणे होय. यातील ‘संवाद केवळ बाह्य जगाशी नाही, तर तो स्वतःशीही आहे’ हे विधान या कवितेचे दार्शनिक मूल्य वाढवते. ‘मन मंदिर’ सारख्या कवितांमधून कवीने अंतर्मुखतेचा जो मार्ग निवडला आहे, तो वाचकाला ‘मी’ कडून ‘स्व’ कडे नेणारा आहे.

जेव्हा माणूस जगाचे कोलाहल शांत करून स्वतःच्या मनाच्या गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हाच तो वैश्विक सत्याच्या जवळ पोहोचतो, हा विचार येथे अत्यंत प्रभावीपणे मांडला गेला आहे. ’तुझ्या दिशेने’मधील आर्जव किंवा हितगुज हे केवळ निर्मिकाशी किंवा प्रिय व्यक्तीशी नसून, ते एका उच्च ध्येयाकडे जाणारा प्रवास आहे. कराड यांनी टिपलेली ही ‘चिंतनशीलता’ वाकळे यांच्या कवितेला केवळ रंजक न ठेवता ‘उपचारक’ बनवते. ही कविता वाचकाला केवळ मनोरंजन देत नाही, तर त्याला स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घ्यायला लावणारी एक ऊर्जा देते.

आजच्या ‘डिजिटल’ आणि ‘गोंगाटाच्या’ युगात, जिथे संवाद वाढला आहे पण ‘संपर्क’ तुटला आहे, तिथे ही कविता एका थंड हवेच्या झुळुकीसारखी वाटते. स्वतःशी साधलेले हितगुज हेच समाजाला पुन्हा सुदृढ करू शकते, हा व्यापक संदेश या प्रस्तावनेतून आणि पर्यायाने संग्रहातून बाहेर पडतो.

ज्येष्ठ साहित्यिक अनंत कराड यांचे भाष्य हे स्पष्ट करते की, प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांची कविता ही ‘अनुभूतीचा प्रामाणिक दस्तऐवज’ आहे. मुखवटे फेकून देऊन स्वतःला आरशासमोर उभे करण्याचे धाडस या कवितेत आहे, जे मराठी समीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत आशादायक आणि मौलिक ठरते.

या काव्यसंग्रहास लाभलेली साहित्यिक व चित्रकार डॉ. धोंडोपंत मानवतकर यांची पाठराखण (ब्लर्ब) ही केवळ प्रशंसा नसून आशयाचे ‘दृश्यात्मक’ विश्लेषण आहे. त्यांच्या चित्रकारितेच्या दृष्टीमुळे संग्रहातील प्रतिमांना एक वेगळीच उंची प्राप्त झाली असून, आशयाची व्याप्ती अधिक वेधक आणि सखोल झाली आहे.

निर्मिती आणि आविष्कार तंत्राचा वेध : साहित्यिक तथा संशोधन मार्गदर्शक प्रा.डॉ. संगीता घुगे यांनी दिलेला अभिप्राय या संग्रहाच्या तांत्रिक आणि सर्जनशील बाजूवर प्रकाश टाकतो. कवितेची निर्मिती प्रक्रिया आणि तिचा शब्दरुप आविष्कार यात प्राचार्य वाकळे यांनी साधलेला समतोल हा या संग्रहाचा ‘युएसपी’ ठरला आहे, असे डॉ. संगीता घुगे यांच्या अभिप्रायावरून स्पष्ट होते.

भावपूर्णता आणि सहजता : आयुष्यातील विविध वळणांवर येणारे अनुभव अत्यंत प्रांजळपणे आणि संवेदनशीलतेने मांडले आहेत.

प्रतिमासृष्टी : कवितेत वापरलेल्या प्रतिमा साध्या असल्या तरी त्या दीर्घकाळ परिणाम करणाऱ्या आहेत.

जीवनदर्शन : हा संग्रह केवळ वैयक्तिक आठवणींचा प्रवास नसून, तो एका पिढीचा आणि बदलत्या काळानुसार बदलणाऱ्या मानवी स्वभावाचा आरसा आहे.

समीक्षकीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, ‘आयुष्याच्या वळणावर’ हा काव्यसंग्रह म्हणजे अनुभव आणि अभिव्यक्ती यांचा एक सुवर्णमध्य आहे. जेष्ठ साहित्यीक अनंत कराड, डॉ.धोंडोपंत मानवतकर यांची कलात्मक दृष्टी आणि डॉ. संगीता घुगे यांचे अभ्यासपूर्ण विवेचन यामुळे या कृतीचे वाड्मयीन मूल्य अधिक वृद्धिंगत झाले आहे. हा काव्यसंग्रह वाचक आणि अभ्यासक या दोघांनाही तितकाच समृद्ध करणारा असून, प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांची काव्यप्रतिभा या संग्रहातून सिद्ध होते.

प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांच्या ‘आयुष्याच्या वळणावर’ या काव्यसंग्रहास लाभलेले पु.ना. बारडकर आणि प्रा. शोभाताई घुंगरे-गवळे यांचे शुभेच्छा संदेश या कृतीचा साहित्यिक परीघ अधिक विस्तारतात. ज्येष्ठ बालसाहित्यिक पु.ना. बारडकर यांचीही कौतुकास्पद शिदोरी या संग्रहातील भाषेच्या ‘साधेपणाचे’ आणि ‘ओघवत्या शैलीचे’ निदर्शक आहे. साहित्यात लागणारी पारदर्शकता आणि स्पष्टता प्राचार्य वाकळे यांच्या कवितेतही कुठेतरी दडलेली आहे, हेच या सदिच्छेतून अधोरेखित होते.

एक कवियत्री म्हणून शोभाताई घुंगरे यांच्या शुभेच्छांतून या संग्रहातील ‘भावोत्कटतेची’ पावती मिळते. स्त्रीसुलभ तरल जाणीवा आणि कवितेतील लय यांची जाण असलेल्या व्यक्तीने दिलेली शुभेच्छा, या संग्रहातील कवितांच्या काव्यात्मक सौंदर्यावर शिक्कामोर्तब करते.

जेव्हा एकाचवेळी अनुभवी बालसाहित्यिक आणि सर्जनशील कवियत्री एखाद्या कृतीला शुभेच्छा देतात, तेव्हा तो संग्रह केवळ एका विशिष्ट वयोगटासाठी किंवा मर्यादित वर्तुळासाठी उरत नाही. तो सर्वसमावेशक बनतो. या शुभेच्छांमुळे संग्रहातील आशयाला एक प्रकारची ‘साहित्यिक ओलावा’ लाभला आहे.

थोडक्यात, या दोन्ही मान्यवरांच्या शुभेच्छा ‘आयुष्याच्या वळणावर’ या संग्रहाचे स्वागत केवळ एक पुस्तक म्हणून करत नाहीत, तर एक ‘सांस्कृतिक ठेव म्हणून करतात, ज्यामुळे या काव्यप्रवासाला एक व्यापक अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे.

वास्तववादी समाजभान आणि वेदनेचा हुंकार : कवीचे पाय मातीशी घट्ट रुजलेले असल्याने त्यांची नजर वास्तवावर खिळलेली आहे. कवी केवळ मनाच्या कोलाहलात अडकून राहत नाही, तर तो डोळसपणे समाजाकडेही पाहतो. आजच्या जागतिकीकरणात गावगाडा बदलतोय, आणि त्यासोबतच मूल्येही. ‘कृषीप्रधान देश’ आणि ‘दी ग्रेट इंडिया’ म्हणत असतानाच, समाजात फोफावलेला ‘जातीयवाद’ आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास (‘एक तरी झाड लाव’) यावरही कवी प्रहार करतो. येथे कवीचा स्वर उपदेशात्मक होत नाही, तर तो वेदनेचा हुंकार बनतो. विशेषतः कौटुंबिक नात्यांचे चित्रण करताना कवीने रेखाटलेले वास्तव अंगावर येते. रक्ताच्या नात्यांमधील ओलावा आणि दुरावा यांचा तोल त्यांनी सांभाळला आहे. ‘बाप माझा’, ‘आई’ आणि ‘लेक गुणाची खाण’ या कवितांतून प्रेमाचा पाझर फुटतो, पण त्याचवेळी ‘वाटणी’ आणि ‘भाऊरायाचं मोठेपण’ या कविता ग्रामीण महाराष्ट्रातील जमिनीच्या तुकड्यापायी दुभंगत चाललेल्या नात्यांची वेदना मांडतात.

‘भाऊबंदकी’ हा ग्रामीण साहित्यातील कळीचा मुद्दा कवीने येथे अतिशय तरलपणे मांडला आहे. हे चित्रण इतके वास्तववादी आहे की, वाचकाला ते आपल्याच घरात घडल्यासारखे वाटते. संपत्तीच्या वाटेहिश्श्यात ‘मनाची वाटणी’ कशी होते, याचे विदारक सत्य येथे दिसते. नात्यांमधील हा विरोधाभास कवीने अतिशय संयतपणे पण परिणामकारक रित्या मांडला आहे.

स्त्रीवादी जाणिवेची अभिव्यक्ती : मराठी साहित्यात स्त्री जाणिवांचा शोध घेणाऱ्या अनेक कविता आहेत, पण एका पुरुष कवीने स्त्रीच्या अंतरंगात डोकावून लिहिणे, हे विशेष कौतुकास्पद आहे. स्त्रीकडे बघण्याचा कवीचा दृष्टिकोन अत्यंत सन्मानाचा आणि सहृदयतेचा आहे. तिला केवळ उपभोगाची वस्तू न मानता, ती नवनिर्माणाची जननी आहे, हे भान कवीला आहे. ‘उमलणं’ मधून स्त्रीची सृजनशीलता मांडली आहे, तर ‘शेवटी तुझे तुलाच माहीत’ मधून तिच्या हसण्यामागचे दडलेले हुंदके कवीने अधोरेखित केले आहेत. स्त्रीच्या वेदनेला ‘ग्लोरीफाय’ न करता, तिचे अस्तित्वाचे प्रश्न कवी मांडतात. स्त्रीशक्तीचा गौरव करताना कवी तिला केवळ ‘अबला’ न मानता ‘नवनिर्मितीचे प्रतीक’ मानतो, हे या संग्रहाचे एक बलस्थान आहे. केवळ काल्पनिक स्त्री नव्हे, तर वास्तवातील स्त्रियांचे चित्रणही ते करतात. ‘ती एक बाई’ सारख्या व्यक्तिचित्रणातून कवीने स्त्रीच्या कर्तृत्वालाही सलाम केला आहे.

संस्कारांचा वारसा; भक्ती आणि क्रांतीचा अनोखा संगम : सहसा कवी एकतर ‘भक्तिमार्गी’ असतात किंवा ‘विद्रोही’. पण प्रा. वाकळे यांच्या कवितेत या दोन्ही प्रवाहांचा सुंदर संगम झाला आहे. एकीकडे मनाचा शोध आणि दुसरीकडे सामाजिक वास्तव मांडताना, कवी आपला आध्यात्मिक आणि वैचारिक वारसा विसरत नाही. वारकरी संप्रदायाची पताका आणि सामाजिक समतेचा निळा झेंडा, हे दोन्हीही त्यांच्या कवितेत डौलाने फडकत आहेत. या संग्रहातील ‘संतांचे माहेर’ हा विभाग वारकरी संप्रदायाचा गजर करतो.

संत ज्ञानेश्वर,जगदगुरु तुकारामांपासून ते संत सोयराबाई, कान्होपात्रांपर्यंत अनेक संतांवर लिहिलेल्या कविता कवीची श्रद्धा आणि वाचन प्रगल्भता दर्शवतात. संतांनी मांडलेली समता कवीला भावते. तसेच, छत्रपती शिवराय, महात्मा फुले, विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे या महापुरुषांवरील कविता केवळ स्तुतीसुमने नसून, ती सामाजिक न्यायाची आणि समतेची मागणी करणारी गाणी आहेत. महापुरुषांना देवाच्या चौरंगावर न बसवता, त्यांच्या विचारांची पूजा करणारी ही कविता आहे. भक्ती आणि सामाजिक क्रांती यांचा हा समतोल वाखाणण्याजोगा आहे. जुन्या मूल्यांचा आदर आणि नव्या विचारांचे स्वागत, असा हा दुहेरी संगम येथे पाहायला मिळतो.

शैली आणि मांडणी; साधेपणातील सौंदर्य : काव्यसंग्रहाच्या बाह्यरूपाविषयी आणि भाषेविषयी बोलणे क्रमप्राप्त आहे. प्रख्यात चित्रकार सरदार जाधव यांनी साकारलेले मुखपृष्ठ विषयाला साजेसे आणि अर्थपूर्ण आहे. ते कवितेच्या गाभ्याशी सुसंगत आहे.प्रख्यात चित्रकार सरदार जाधव यांनी साकारलेले मुखपृष्ठ हे केवळ पुस्तकाचे बाह्य वेष्टन नसून ते ‘आयुष्याच्या वळणावर’ या काव्यसंग्रहाचे मर्म सांगणारे एक दृश्यकला आविष्कार आहे. ‘वळण’ ही संकल्पना मानवी जीवनातील स्थित्यंतरांचे प्रतीक आहे. सरदार जाधव यांनी आपल्या रेषा आणि रंगांतून या वळणांवरील गुंतागुंत, संघर्ष आणि सहजता अत्यंत सूचकपणे मांडली आहे.

मुखपृष्ठ ‘बोलके’ असणे याचा अर्थ ते वाचकाशी संवाद साधते. या चित्रातील रंगसंगती आणि आकार संग्रहातील कवितांमधील भावूकता, चिंतनशीलता आणि अनुभवांची प्रगल्भता यांचे प्रतिबिंब वाटतात. ज्याप्रमाणे प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांची लेखणी अनुभवांचे पदर उलगडते, तसेच जाधव यांच्या कुंचल्याने त्या अनुभवांना एक आकार दिला आहे. हे मुखपृष्ठ वाचकाला अंतरंगातील कवितेचा आस्वाद घेण्यासाठी मानसिकदृष्ट्या तयार करते. साहित्याचा आशय आणि चित्रकलेची दृष्टी यांचा येथे सुवर्णमध्य साधला गेला आहे. हे मुखपृष्ठ संग्रहाचे मूल्य अधिक वाढवते आणि वाचकाच्या मनात एक प्रकारचे कुतूहल निर्माण करण्यात यशस्वी ठरते. हे मुखपृष्ठ म्हणजे कवितेच्या गाभ्याशी नातं सांगणारं एक ‘मौन भाष्य’आहे, जे शब्दांच्या आधीच बरंच काही सांगून जातं.

भाषेच्या बाबतीत सांगायचे तर, प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांची शैली अत्यंत सोपी, प्रवाही आणि थेट संवाद साधणारी आहे. अनेकदा दुर्बोधता हीच कवितेची श्रेष्ठता मानली जाते, पण वाकळे यांनी तो मोह टाळला आहे. बोजड अलंकारिक शब्दांपेक्षा दैनंदिन जीवनातील शब्दांचा वापर केल्यामुळे या कविता सामान्य वाचकालाही आपल्याशा वाटतात. ही भाषा मातीतील आहे, त्यामुळे ती थेट काळजाला भिडते. ९६ पानांच्या या संग्रहात विषयांचे वैविध्य असूनही एक समान धागा माणुसकीचा आणि करुणेचा आहे.

प्राचार्य प्रकाश वाकळे यांचा ‘आयुष्याच्या वळणावर’ हा संग्रह म्हणजे भक्ती, शक्ती, युक्ती, प्रेम आणि वास्तव यांची गुंफलेली एक सुंदर माळ आहे. यात कृत्रिमतेचा लेप नाही, तर अस्सल अनुभवांचा सुगंध आहे. यात तरुणाईला भावणारे प्रेम आहे, वृद्धांना शांतवणारी भक्ती आहे आणि विचारवंतांना अंतर्मुख करणारे समाजभान आहे.

प्रत्येक वाचकाला, मग तो खेड्यातील असो वा शहरातील, या कवितांमध्ये स्वतःचे प्रतिबिंब नक्कीच सापडेल. ज्या वळणावर आजचा माणूस हतबल होतो, तिथे त्याला सावरणारे आणि पुन्हा उभे करणारे शब्द या संग्रहात आहेत. नैराश्याच्या गर्तेतून बाहेर काढून आशेचा किरण दाखवण्याचे सामर्थ्य या शब्दांत आहे. साधी, सोपी पण थेट काळजाला भिडणारी भाषाशैली हे या संग्रहाचे यश आहे. साहित्य क्षेत्रातील अभ्यासकांनी आणि सामान्य वाचकांनीही आवर्जून वाचावा, मराठी साहित्याच्या समृद्ध दालनात आणि प्रत्येक वाचकाच्या संग्रहात असावा असा आमचे साहित्यिक स्नेही,सन्मित्र प्राचार्य प्रकाश वाकळे अर्थात ‘काव्यप्रकाश’ यांचा ‘आयुष्याच्या वळणावर’ हा एक मौलिक काव्यसंग्रह आहे.

(लेखक संत रामदास महाविद्यालय, घनसावंगी, जि.जालना येथील साहित्यिक तथा नाट्यशास्त्र विभागप्रमुख आहेत) संपर्क – ९८२२८३६६७५

काव्यसंग्रह : आयुष्याच्या वळणावर. कवी : प्रकाश वाकळे. मुखपृष्ठ : सरदार जाधव. मलपृष्ठ : डॉ. धोंडोपंत मानवतकर. प्रकाशक : समीक्षा पब्लिकेशन, पंढरपूर. प्रकाशन वर्षे -१४ एप्रिल २०२६. पृष्ठसंख्या : ९६. मुखपृष्ठ चित्रकार : सरदार जाधव. मूल्य : १८०/- रू. मात्र. गुगल पे/फोन पे – ८६००९८७९२२.

प्रा.डॉ. सिद्धार्थ तायडे यांनी केलेले रसास्वादन या काव्यसंग्रहाचे मूल्य अधोरेखित करणारे एक महत्त्वाचे समीक्षकीय परिमाण आहे. प्रा.डॉ. तायडे हे स्वतः सिनेनाट्य क्षेत्रातील अनुभवी कलावंत आणि साहित्यिक असल्याने, त्यांनी या कवितांमधील ‘नाट्यात्मकता’ आणि ‘दृश्यमानता’ नेमकी टिपली आहे. त्यांनी केवळ शब्दांचे कौतुक न करता, कवितेच्या अंतरंगातील भावसंकेत, आशय आणि अभिव्यक्ती यांचा साकल्याने विचार केला आहे.

डॉ.सिद्धार्थ तायडे यांचे रसास्वादन या संग्रहाच्या वाड्मयीन गुणवत्तेवर अधिकृत मोहोर उमटवते. त्यांच्या विवेचनामुळे सामान्य वाचकाला कवितेचा मथितार्थ समजून घेणे अधिक सुलभ झाले आहे. डॉ. तायडे यांच्या अभ्यासपूर्ण विश्लेषणामुळे ‘आयुष्याच्या वळणावर’ या संग्रहाला एक प्रगल्भ समीक्षकीय प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे. आजच्या धावपळीच्या आणि संवेदना बोथट होत चाललेल्या काळात हा संग्रह एका ‘विसाव्या’सारखा वाटतो.